Cheo cha Uimamu, chenye sifa kama elimu isiyo na kikomo, maadili ya juu na nafasi ya msingi katika kulinda dini na kuunganisha jamii, ni cheo kinachopita uwezo wa kawaida wa mwanadamu. “Hadithi ya Marw” ni mkusanyiko wa hoja madhubuti za Imam Ridhaa (amani iwe juu yake) kuhusu masharti na sifa za Uimamu, ambazo alizieleza katika mji wa Marw katika mazungumzo yake na Abdul Aziz bin Muslim. Riwaya hii, kwa kutumia hoja za Qurani na mantiki ya kiakili, inathibitisha nafasi ya juu ya Uimamu.
Maana ya Cheo cha Uimamu
Imam Ridhaa (amani iwe juu yake) anaeleza kwamba watu hawawezi kabisa kumtambua Imam kwa ukamilifu kiasi cha kuweza kujichagulia Imam, kwa sababu Imam lazima awe na sifa ambazo watu hawana ufahamu sahihi juu yake.
Abdul Aziz bin Muslim, mmoja wa wafuasi wa Imam Ridhaa (amani iwe juu yake), anasimulia kwamba tulipokuwa Marw tulizungumza na Imam Ridhaa (amani iwe juu yake) kuhusu tofauti za watu katika suala la Uimamu. Imam akatabasamu na kusema: “Watu hawa ni wajinga na wamedanganywa na maoni yao na dini yao. Hakika Mwenyezi Mungu hakuichukua roho ya Mtume Wake (rehema na amani za Mwenyezi Mungu zimshukie yeye na Aali zake) mpaka alipomkamilishia dini yake, na akateremsha Qurani kuwa Kitabu kinachoeleza kikamilifu mahitaji yote ya mwanadamu, kuanzia hukumu na mipaka hadi halali na haramu, na akasema: Hatukuacha kitu chochote katika Kitabu hiki.” (Sura al-An’am, Aya ya 38)
Imam Ridhaa (amani iwe juu yake), kwa kuashiria kisa cha Hazrat Ibrahim (amani iwe juu yake), alieleza kwamba cheo cha Uimamu ni maalumu kwa watu wateule na watoharifu, na kwamba baada ya Mtume (rehema na amani za Mwenyezi Mungu zimshukie yeye na Aali zake), kilihamishwa kwa Amirul Muuminiin (amani iwe juu yake), na kisha kwa kizazi chake Maasumu.
Kisha akaendelea kusema: “Je, wanajua thamani na nafasi ya Uimamu ndani ya Umma, kiasi kwamba uchaguzi na hiari yao iwe na nafasi ndani yake? Kwa hakika Uimamu ni cheo cha juu zaidi, hadhi kubwa zaidi, daraja lililo tukufu zaidi, eneo lenye kinga zaidi na kina kikubwa zaidi kuliko uwezo wa watu kuufikia kwa akili zao, kuutambua kwa maoni yao, au kujichagulia Imam kwa uchaguzi wao.
Uimamu ni cheo ambacho Hazrat Ibrahim alifikia baada ya kupata cheo cha Unabii na urafiki maalumu wa Mwenyezi Mungu. Uimamu huu ulikuwa daraja la tatu na fadhila ambayo Mwenyezi Mungu alimkirimu nayo na kulinyanyua jina lake kupitia hiyo, akasema: ‘Hakika Mimi nimekufanya Imam wa watu.’ (Sura al-Baqara, Aya ya 124). Khalil, kwa furaha, akauliza: ‘Na katika kizazi changu pia?’ Mwenyezi Mungu Mtukufu akasema: ‘Ahadi Yangu haiwafikii madhalimu.’ Aya hii ilibatilisha Uimamu wa kila dhalimu hadi Siku ya Kiyama na kuufanya maalumu kwa wateule watoharifu. Kisha Mwenyezi Mungu Mwenye Nguvu na Utukufu alimkirimu na kuweka Uimamu katika kizazi chake kilichoteuliwa, akasema: ‘Na tukampa Is’haq na Ya’qub, na wote tukawafanya kuwa wema, na tukawafanya kuwa Maimamu waliowaongoza watu kwa amri Yetu; na tukawafunulia kufanya mema, kusimamisha Swalah na kutoa Zaka, na walikuwa waabudu Wetu.’ (Sura al-Anbiya, Aya ya 72)
Uimamu huu uliendelea kubaki katika kizazi chake na kurithiwa kizazi baada ya kizazi mpaka ulipomfikia Mtume (rehema na amani za Mwenyezi Mungu zimshukie yeye na Aali zake). Mwenyezi Mungu akasema: ‘Hakika watu walio karibu zaidi na Ibrahim ni wale waliomfuata, na Mtume huyu na wale walioamini; na Mwenyezi Mungu ni Mlinzi wa waumini.’” (Sura Aal Imran, Aya ya 68)
Kutokuwa na Uwezo kwa Mwanadamu Kumtambua Imam kwa Ukamilifu
Imam Ridhaa (amani iwe juu yake), kwa kutegemea aya za Qurani, anasisitiza kutokuwa na uhalali wa chaguo la mwanadamu mbele ya matakwa ya Mwenyezi Mungu, na anaeleza kwamba kupotoka kutoka katika njia ya haki kunatokana na kuipa kisogo hukumu ya Mwenyezi Mungu na Mtume Wake (rehema na amani za Mwenyezi Mungu zimshukie yeye na Aali zake).
Alisema: “Waliugeukia mgongo uchaguzi wa Mwenyezi Mungu, Mwenye Utukufu, na wa Mtume wa Mwenyezi Mungu (rehema na amani za Mwenyezi Mungu zimshukie yeye na Aali zake), na wakafuata uchaguzi wao batili; ilhali Qurani Tukufu inasema: ‘Na Mola wako huumba na huchagua anachotaka, wala wao hawana uchaguzi. Ametakasika Mwenyezi Mungu na ametukuka juu ya yale wanayomshirikisha nayo.’ (Sura al-Qasas, Aya ya 68). Pia inasema: ‘Haiwi kwa mwanamume muumini wala mwanamke muumini kuwa na uchaguzi katika jambo lao wakati Mwenyezi Mungu na Mtume Wake wametoa hukumu katika jambo hilo.’ (Sura al-Ahzab, Aya ya 36)
Pia inasema: ‘Mna nini? Mnahukumu vipi? Au mnacho Kitabu mnachosoma, ambamo mnakuwa na kila mnachochagua? Au mnayo ahadi madhubuti kutoka Kwetu hadi Siku ya Kiyama kwamba mtapata kila mnachohukumu? Waulize ni nani miongoni mwao anayewadhamini katika madai haya. Au wana washirika? Basi walete washirika wao kama wanasema kweli.’ (Sura al-Qalam, Aya ya 36-41)
Kuhusu wale wasiotafakari aya za Mwenyezi Mungu, anasema: ‘Je, hawatafakari Qurani, au juu ya nyoyo zao kuna kufuli?’ (Sura Muhammad, Aya ya 24)
Na kuhusu wale wasiokubali haki, anasema: ‘Wanasema: Tumesikia, ilhali hawasikii. Hakika viumbe wabaya zaidi mbele ya Mwenyezi Mungu ni viziwi na mabubu wasiokuwa na akili. Lau Mwenyezi Mungu angejua kuna kheri ndani yao, angewafanya wasikie; na hata angewafanya wasikie, wangegeuka na kupuuza. Au wanasema: Tumesikia na kwa makusudi tumepinga. Bali hiyo ni fadhila ambayo Mwenyezi Mungu humpa amtakaye; na Mwenyezi Mungu ni Mwenye fadhila kubwa.’” (Sura al-Anfal, Aya ya 20-23)
Matokeo ya Kumchagua Imam kwa Njia Isiyo Sahihi
Imam Ridhaa (amani iwe juu yake), kwa kutegemea aya za Qurani, anasisitiza kwamba chaguo za kibinadamu zilizo mbali na vigezo vya Kimungu si njia ya wokovu, bali ni chanzo cha maangamizi na ghadhabu ya Mola.
Imam Ridhaa (amani iwe juu yake) alisema: “Sasa ni lazima kuuliza: Je, mwanadamu ana uwezo wa kumchagua Imam wa namna hii? Je, yule ambaye watu wamemchagua alikuwa na sifa na tabia hizi kiasi cha kustahili kutangulizwa juu ya wengine? Kwa kukosa heshima kwa Baytullah na kupuuza mafundisho ya Qurani, walijitenga na njia ya haki. Walisahau kwamba njia pekee ya wokovu na uponyaji iko katika kufuata Kitabu cha Mwenyezi Mungu; lakini wakapendelea kufuata matamanio ya nafsi zao. Matokeo yake yakawa ghadhabu ya Mwenyezi Mungu, uadui na Mwenyezi Mungu na maangamizi ya milele. Mwenyezi Mungu anaeleza hali hii katika Qurani kwa kusema: ‘Ni nani aliyepotea zaidi kuliko anayefuata matamanio yake bila uongofu kutoka kwa Mwenyezi Mungu? Hakika Mwenyezi Mungu hawaongozi madhalimu.’ (Sura al-Qasas, Aya ya 50)
Pia anasema: ‘Ni jambo kubwa mno lenye kuchukiwa mbele ya Mwenyezi Mungu na mbele ya wale walioamini. Hivyo Mwenyezi Mungu huweka muhuri juu ya moyo wa kila mwenye kiburi anayefuata batili.’ (Sura Ghafir, Aya ya 35). Rehema na amani ziwe juu ya Mtume wa Uislamu na Aali zake watukufu.”
Sifa za Imam Anayestahili
Imam Ridhaa (amani iwe juu yake), kwa kutaja sifa kumi na moja za msingi, anaeleza sifa kuu na za lazima za mtu anayepaswa kuwa kiongozi wa uongofu. Kisha alisema: “Wanawezaje kumchagua Imam, ilhali Imam lazima awe na sifa hizi tukufu:
1- Elimu: Awe mwenye elimu na mbali na ujinga.
2- Uwajibikaji: Awe msimamizi na mlinzi asiyeikwepa haki yake wala kulegea.
3- Isma: Awe chemchemi ya usafi, utukufu, nuru, zuhudi, elimu na ibada.
4- Mteule wa Mwenyezi Mungu: Awe ameteuliwa na Mtume wa Mwenyezi Mungu (rehema na amani za Mwenyezi Mungu zimshukie yeye na Aali zake) kwa ajili ya wito wa Kimungu na kuwekwa kwa amri yake.
5- Kutoka katika Kizazi cha Fatima: Awe kutoka katika kizazi cha Hazrat Fatima Zahra (amani iwe juu yake), mwanamke huyo mtukufu, msafi na mteule.
6- Nasaba ya Hashimi: Awe na nasaba safi isiyo na doa, kutoka katika familia bora zaidi ya Quraysh, ukoo wa juu zaidi wa Bani Hashim na Itra ya Mtume Mtukufu (rehema na amani za Mwenyezi Mungu zimshukie yeye na Aali zake), na awe aliyeridhiwa na Mwenyezi Mungu Mwenye Nguvu na Utukufu.
7- Mwenye Heshima ya Juu: Awe mtukufu zaidi miongoni mwa watukufu na kutoka katika kizazi cha Abdul Manaf.
8- Mwenye Subira: Awe mwenye kufichua hakika za elimu na mwenye ukamilifu wa uvumilivu na subira.
9- Mwenye Busara ya Uongozi: Awe amejawa na maana ya kiroho na hakika ya Uimamu, na awe na ujuzi wa kupanga na kuendesha mambo.
10- Anayepaswa Kutiiwa: Utii kwake uwe wajibu na asimame kwa amri ya Mwenyezi Mungu.
11- Mshauri Mwaminifu: Awe mwenye kuwatakia mema waja wa Mwenyezi Mungu na mlinzi wa dini ya Mwenyezi Mungu Mwenye Nguvu na Utukufu.
Kukamilishwa kwa Dini na Kuchaguliwa kwa Bwana wa Wachamungu
Katika Hadithi ya Marw, Imam Ridhaa (amani iwe juu yake), kwa kuashiria Aya ya Ikmal, anakumbusha kutangazwa hadharani kwa Uimamu wa Bwana wa Wachamungu na Mtume wa Uislamu (rehema na amani za Mwenyezi Mungu zimshukie yeye na Aali zake) katika Hijjatul Wida.
Alisema: “Katika Hijjatul Wida, ambayo ilikuwa Hija ya mwisho ya Mtume (rehema na amani za Mwenyezi Mungu zimshukie yeye na Aali zake), aya hii iliteremshwa: ‘Leo nimewakamilishieni dini yenu, nimewatimizieni neema Yangu na nimewaridhia Uislamu kuwa dini yenu.’ (Sura al-Maida, Aya ya 3). Kwa hiyo, suala la Uimamu ni sehemu ya kukamilishwa kwa dini na kutimizwa kwa neema.
Mtume (rehema na amani za Mwenyezi Mungu zimshukie yeye na Aali zake) hakuondoka duniani mpaka alipowaeleza watu alama zote za dini, akawawekea wazi njia yao, akawaweka katika njia ya haki, na akamweka Amirul Muuminiin (amani iwe juu yake) kuwa kiongozi na Imam wao. Hakuliacha jambo lolote lililohitajika na Umma bila kulieleza. Yeyote anayedhani kwamba Mwenyezi Mungu hakukamilisha dini Yake, basi ameikataa Kitabu cha Mwenyezi Mungu; na yeyote anayekataa Kitabu cha Mwenyezi Mungu ni kafiri.”
Imam Ridhaa (amani iwe juu yake) akaendelea kueleza sifa na tabia za Imam, akasema: “Imam ni kama jua, mwezi, nyota na taa katika giza, mwongozo wa wenye kiu na waliopotea. Yeye ni chanzo cha rehema, kama wingu la mvua, na pia chanzo cha usalama na kimbilio, kama baba na ndugu mwenye huruma kwa watu. Imam ni hoja na Khalifa halisi wa Mwenyezi Mungu, aliye safi na kasoro na mwenye elimu ya Kimungu. Ana nafasi ambayo akili zinachanganyikiwa kuielewa, fikra zinashindwa kuitambua na wazungumzaji wanashindwa kuielezea.”
Ubatili wa Uchaguzi wa Kibinadamu katika Cheo cha Uimamu
Kuelewa hakika ya cheo cha Uimamu ni zaidi ya mipaka ya akili yenye kikomo na ufahamu wa mwanadamu, kwa sababu cheo hiki ni cha Kimungu na cha kipekee. Katika riwaya hii, Imam Ridhaa (amani iwe juu yake) anaeleza: “Kuelewa siri za Imam na kumweka badala yake ni zaidi ya uwezo wa wanaoeleza na nje ya uwezo wa mwanadamu. Yeye ni mtu asiye na mfano, na cheo cha Uimamu kiko katika familia ya Mtume (rehema na amani za Mwenyezi Mungu zimshukie yeye na Aali zake) pekee. Wale wanaotaka kuchagua kiongozi mwingine badala yake kwa akili zao pungufu wameingia katika kosa kubwa. Kwa kutegemea maoni yao wenyewe, hawapati isipokuwa upotovu, uongo na kuanguka katika mashimo ya kuchanganyikiwa. Kwa kujua na kuelewa, walimwacha Imam wao na kuinua bendera ya batili: Shetani aliwapambia matendo yao na akawazuia katika njia, ilhali haki ilikuwa mbele ya macho yao.” (Sura al-Ankabut, Aya ya 28)
Elimu na Ubora wa Kimungu wa Maimamu
Imam Ridhaa (amani iwe juu yake), katika maneno haya, kwa kutegemea aya za Qurani, anasisitiza uhusiano usiokatika kati ya cheo cha Uimamu na elimu ya Kimungu, na anaeleza kwamba ubora wa kielimu wa Maimamu unatokana na kipawa cha moja kwa moja na kisicho na mfano kutoka kwa Mwenyezi Mungu.
Alisema: “Mwenyezi Mungu huwapa Manabii na Maimamu (amani iwe juu yao) tawfiq, na kutoka katika hazina ya elimu na hekima Yake huwapa elimu ambayo hakuwapa wengine. Kwa sababu hiyo, elimu yao ni bora kuliko elimu ya watu wote wa zama zao. Mwenyezi Mungu Mtukufu anasema: ‘Je, anayewaongoza watu katika haki ndiye anayestahili zaidi kufuatwa, au yule ambaye hawezi kuongoka isipokuwa aongozwe? Mna nini? Mnahukumu vipi?’ (Sura Yunus, Aya ya 35). Pia anasema: ‘Yeyote aliyepewa hekima, hakika amepewa kheri nyingi; na hawakumbuki isipokuwa wenye akili.’” (Sura al-Baqara, Aya ya 269)
Kuhusu Talut pia anasema: “Mwenyezi Mungu amemchagua juu yenu na amemzidishia elimu na uwezo wa mwili. Mwenyezi Mungu humpa ufalme Wake amtakaye, na Mwenyezi Mungu ni Mwenye wasaa na Mwenye kujua.” (Sura al-Baqara, Aya ya 247). Na kuhusu Mtume Wake anasema: “Mwenyezi Mungu amekuteremshia Kitabu na hekima, na amekufundisha yale ambayo hukuyajua; na fadhila ya Mwenyezi Mungu juu yako ni kubwa.” (Sura al-Nisa, Aya ya 113)
Mwenyezi Mungu, kuhusu familia ya Mtume ambao ni katika Aali Ibrahim (amani iwe juu yao), pia anasema: “Au wanawahusudu watu kwa yale ambayo Mwenyezi Mungu amewapa katika fadhila Zake? Hakika tuliwapa Aali Ibrahim Kitabu na hekima; baadhi yao waliiamini na baadhi yao hawakuiamini, na Jahannamu inatosha kuwa moto unaowaka.” (Sura al-Nisa, Aya ya 54)
Ilhamu na Uthibitisho wa Kimungu
Katika maneno haya yenye nuru, Imam Ridhaa (amani iwe juu yake) anaonyesha namna fadhila ya Kimungu inavyodhihirika ndani ya Imam, na jinsi Mwenyezi Mungu, kwa kumpa hekima na kuwalinda wateule Wake dhidi ya makosa, anavyowafanya kuwa hoja iliyo wazi kwa waja.
Imam akaendelea kusema: “Wakati wowote Mwenyezi Mungu anapomchagua mja kwa ajili ya kurekebisha mambo ya waja Wake, humpa upanuzi wa kifua na kufanya chemchemi za hekima na busara zitiririke moyoni mwake. Mwenyezi Mungu humfundisha elimu Yake kwa njia ya ilhamu, kiasi kwamba hashindwi kujibu swali lolote na wala hachanganyiki katika kuitambua haki na ukweli. Mtu wa namna hii ni Maasumu kwa upande wa Mwenyezi Mungu na hupata msaada na uthibitisho wa Kimungu; kwa hiyo analindwa dhidi ya kosa, kuteleza na uamuzi usio sahihi. Mwenyezi Mungu amemteua kwa sifa hizi ili awe hoja iliyo wazi kwa waja wote wanaomfikia. Hii ni fadhila ya Mwenyezi Mungu ambayo humpa amtakaye, na Mwenyezi Mungu ni Mwenye fadhila kubwa.”
Urithi wa Uimamu katika Familia ya Mtume
Katika Hadithi hii, zimetajwa sifa mbalimbali za Imam, miongoni mwazo ubora wa kielimu na kimaadili, upana wa kifua, ushujaa katika kutekeleza mipaka ya Mwenyezi Mungu na kuwa wa kipekee.
Imam Ridhaa (amani iwe juu yake) alisema: “Cheo hiki cha Uimamu kilikuwa maalumu kwake, na kwa amri ya Mwenyezi Mungu akakikabidhi kwa Amirul Muuminiin (amani iwe juu yake), kama Mwenyezi Mungu Mtukufu alivyokuwa amefaradhisha. Kisha kikahamishwa kwa kizazi chake kilichoteuliwa; wale ambao Mwenyezi Mungu aliwapa elimu na imani, kwa mujibu wa kauli ya Mwenyezi Mungu Mwenye Nguvu na Utukufu: ‘Wale waliopewa elimu na imani watasema: Hakika mlikaa kwa mujibu wa Kitabu cha Mwenyezi Mungu mpaka Siku ya Kiyama; na hii ndiyo Siku ya Kiyama, lakini ninyi hamkuwa mkijua.’ (Sura al-Rum, Aya ya 56). Hao ni watoto wa Amirul Muuminiin (amani iwe juu yake) mpaka Siku ya Kiyama, kwa sababu baada ya Muhammad (rehema na amani za Mwenyezi Mungu zimshukie yeye na Aali zake) hakuna Mtume. Basi wajinga hawa wanajitengenezea vipi Imam, ilhali Uimamu ni cheo cha Manabii na urithi wa mawasii? Uimamu ni ukhalifa kutoka kwa Mwenyezi Mungu na Mtume Wake, cheo cha Amirul Muuminiin (amani iwe juu yake), na urithi wa Imam Hassan na Imam Hussein (amani iwe juu yao).
Hakika Uimamu ni hatamu ya dini, mfumo wa Waislamu na heshima ya waumini. Uimamu ni msingi safi wa Uislamu na tawi lake lenye baraka. Kupitia Uimamu, Swalah, Saumu, Zaka, Hija na Jihadi hutekelezwa kwa usahihi; ngawira na sadaka huongezeka; mipaka na hukumu hutekelezwa; na mipaka pamoja na maeneo ya nchi huhifadhiwa salama. Imam anaeleza halali na haramu za Mwenyezi Mungu, anasimamisha mipaka Yake, anatetea dini Yake na kuita katika njia ya Mwenyezi Mungu kwa hekima, mawaidha mema na hoja iliyo wazi.”
Hadithi ya Marw inathibitisha kwamba Uimamu ni haki ya Kimungu, si cheo cha kisiasa kinachopatikana kwa uchaguzi tu. Imam Ridhaa (amani iwe juu yake), kupitia riwaya hii, anasisitiza uhusiano wa karibu kati ya Unabii na Uimamu, na umuhimu wa kuwepo Imam Maasumu kwa ajili ya kulinda dini kwa ukamilifu na kuzuia upotoshaji wa kibinadamu.
Hadithi hii inaweka wazi tofauti kati ya njia ya Kimungu na uchaguzi wa mwanadamu, na inasisitiza kwamba kipimo kikuu cha uongozi ni usafi wa asili na elimu ya Kimungu, ambavyo vinapatikana kwa upekee katika familia ya Mtume (rehema na amani za Mwenyezi Mungu zimshukie yeye na Aali zake).
Chanzo
Usul al-Kafi, Juzuu ya 1, ukurasa wa 198.
